ทฤษฎีการเรียนรู้ทางปัญญาสังคมของแบนดูร่า (Bandura's Social Cognitive Learning Theory)

 

        ทฤษฎีการเรียนรู้ทางปัญญาสังคมของแบนดูร่า (Bandura's Social Cognitive Learning Theory) เป็นทฤษฎีที่เสนอโดย อัลเบอร์ต แบนดูรา (Albert Bandura) นักจิตวิทยาชาวแคนาดา ผู้ซึ่งเป็นแกนนำสำคัญของกลุ่มปัญญาสังคม ทฤษฎีนี้มองว่าการเรียนรู้ของมนุษย์ที่นำไปสู่พฤติกรรมนั้นเกิดจากผลร่วมระหว่างกระบวนการทางปัญญาของบุคคลกับสิ่งแวดล้อม

        ข้อจำกัดของทฤษฎีพฤติกรรมนิยมที่แบนดูราพบ แบนดูราพบว่าทฤษฎีการเรียนรู้กลุ่มพฤติกรรมนิยม (เช่น ของพาฟลอฟ, วัตสัน, และสกินเนอร์) มีข้อจำกัดหลายประการที่ไม่สอดคล้องกับการเรียนรู้ในชีวิตจริงของมนุษย์:

1. สถานการณ์จำกัด: ทฤษฎีพฤติกรรมนิยมมักศึกษาในสถานการณ์เฉพาะ คับแคบ ไม่สอดคล้องกับสภาพการเรียนรู้ในชีวิตจริง
2. ห้องทดลอง: การศึกษาของกลุ่มพฤติกรรมนิยมส่วนใหญ่ทำในห้องทดลองที่จำกัด ไม่ได้กล่าวถึงการเรียนรู้เพื่อการแก้ปัญหาใหม่ของมนุษย์ในโลกกว้าง
3. การเรียนรู้โดยตรงเท่านั้น: นักจิตวิทยากลุ่มพฤติกรรมนิยมมักพูดถึงการเรียนรู้จากการกระทำที่ได้รับผลโดยตรง (Direct Learning) และไม่ค่อยคำนึงถึงพฤติกรรมที่ผู้เรียนรู้จากการกระทำของผู้อื่นหรือสิ่งอื่น

        ด้วยข้อจำกัดเหล่านี้ แบนดูราจึงได้ศึกษาการเรียนรู้ของมนุษย์ในสภาพธรรมชาติมากกว่าในห้องทดลอง โดยเฉพาะการเรียนรู้จากการสังเกต (Observational Learning)

        พฤติกรรมการเรียนรู้จากการสังเกต (Observational Learning) แบนดูราเชื่อว่าการเรียนรู้จากการสังเกตเป็นพฤติกรรมที่อัลลอฮฺกำหนดให้มีอยู่ในทุกคนมาตั้งแต่แรกเริ่ม ตัวอย่างเช่น เรื่องราวในอัลกุรอานของบุตรชายอาดัมสองคนที่มีความอิจฉาริษยาจนนำไปสู่การฆ่ากัน คนพี่ได้บทเรียนจากการสังเกตกาตัวหนึ่งที่คุ้ยดินเพื่อกลบศพน้องชายของเขา ทำให้เขารู้ว่าควรจัดการกับศพอย่างไร อายะฮฺนี้แสดงให้เห็นว่าเขาเกิดการเรียนรู้และสามารถแสดงพฤติกรรมจัดการศพได้จากการสังเกต

        ความสัมพันธ์ระหว่างผู้เรียน พฤติกรรม และสิ่งแวดล้อม (Reciprocal Determinism) แบนดูรามองว่าการเรียนรู้เกี่ยวข้องกับปัจจัยหลัก 3 ประการที่มีอิทธิพลซึ่งกันและกันแบบสองทาง เรียกว่า ปัจจัยกำหนดซึ่งกันและกัน (Reciprocal Determinism):

1. บุคคล (P: Person): หมายถึงลักษณะภายในของบุคคล เช่น หน้าตา เพศ เชื้อชาติ ความคิด ความหวัง ความเชื่อ
2. พฤติกรรม (B: Behavior): หมายถึงการกระทำต่างๆ รวมถึงพฤติกรรมภายใน เช่น การตัดสินใจ
3. สิ่งแวดล้อม (E: Environment): หมายถึงสิ่งแวดล้อมภายนอก (วัตถุ สภาพอากาศ) และสิ่งแวดล้อมภายใน (สิ่งแวดล้อมทางจิต กฎหมาย กฎเกณฑ์)

        ความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยเหล่านี้เป็นแบบสองทาง:

• P <---> B: ความคิด ความรู้สึก ความคาดหวัง และความเชื่อ จะกำหนดลักษณะและทิศทางของพฤติกรรม และในขณะเดียวกันการกระทำของบุคคลก็สามารถเปลี่ยนแปลงความคิดและความเชื่อได้
• E <---> P: ความเชื่อ ความคาดหวัง อารมณ์ และความสามารถทางปัญญาของบุคคลสามารถพัฒนาและเปลี่ยนแปลงได้จากอิทธิพลของสังคมและสิ่งแวดล้อม และในเวลาเดียวกัน บุคคลก็สามารถเปลี่ยนแปลงสภาพสังคมและสิ่งแวดล้อมได้
• B <---> E: พฤติกรรมสามารถเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขของสภาพแวดล้อม และเงื่อนไขของสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไปก็สามารถเปลี่ยนพฤติกรรมได้ ตัวอย่างเช่น เด็กนักเรียนที่เข้ามาในห้องเรียนที่มีสภาพแวดล้อมเอื้อเฟื้อเกื้อกูล (E) จะเกิดความคิด (P) ที่จะเอื้อเฟื้อเพื่อน ทำให้เขามีพฤติกรรม (B) ที่เอื้อเฟื้อ และเขาก็เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้สภาพแวดล้อมของห้องนั้นเป็นเช่นเดิม

        องค์ประกอบของการเรียนรู้จากการสังเกต แบนดูราเสนอว่าการเรียนรู้ของมนุษย์ไม่ได้จำกัดเพียงการวางเงื่อนไขตามทฤษฎีพฤติกรรมนิยม แต่ยังรวมถึงการสังเกตแม่แบบแล้วเลียนแบบแม่แบบนั้นเป็นพฤติกรรมใหม่ องค์ประกอบของการเรียนรู้จากการสังเกตมี 3 ประการ:

1. แม่แบบในรูปพฤติกรรมต่างๆ (Behavioral Model)
2. ผลกรรมจากพฤติกรรมของแม่แบบที่แม่แบบได้รับ (Consequences of the Modeled Behavior)
3. กระบวนการทางปัญญาของผู้เรียน (Learner's Cognitive Process)

        1. แม่แบบ (Model) แม่แบบหรือต้นแบบ คือ ผู้ซึ่งมีลักษณะพฤติกรรมควรค่าแก่การเป็นแบบอย่างให้กับผู้อื่น อาจอยู่ในรูปของสัตว์อย่างในกรณีลูกของนบีอาดัม หน้าที่พื้นฐานของแม่แบบคือการถ่ายทอดสารสนเทศหรือความรู้แก่ผู้สังเกต

    ประเภทของแม่แบบ มี 3 ประเภท:

• แม่แบบมีชีวิต (Live Model): ได้แก่ บุคคลในครอบครัว ครู เพื่อน หรือผู้คนทั่วไปที่ผู้สังเกตพบปะเป็นประจำ อัลลอฮฺได้บัญญัติว่าในเราะซูล (ศาสนทูต) ของอัลลอฮฺมีแบบฉบับอันดีงามสำหรับพวกเจ้าแล้ว
• แม่แบบสัญลักษณ์ (Symbolic Model): ได้แก่ สื่อต่างๆ เช่น รูปภาพ ภาพยนตร์ วิดีโอ โทรทัศน์ หนังสือ นวนิยาย หรือเรื่องเล่าต่างๆ อัลกุรอานได้ตรัสถึงเรื่องราวในอดีตเพื่อเป็นอุทาหรณ์และบทเรียนสำหรับชนรุ่นหลัง
• แม่แบบในรูปแบบคำสอน (Verbal Description or Instruction): เป็นคำพูดหรือการบอกทางวาจา หรือคำสอนด้วยภาษาเขียน เช่น ชุดคู่มือการทำงาน คำอธิบายในการประกอบชิ้นส่วนต่างๆ ตัวอย่างเช่น อัลกุรอานตรัสถึงวิธีการอาบน้ำละหมาด

    หน้าที่ของแม่แบบ:

• เป็นตัวชี้แนะพฤติกรรมแก่ผู้สังเกต
• ขัดขวางหรือส่งเสริมให้ผู้สังเกตปฏิบัติตามพฤติกรรม ขึ้นอยู่กับผลกรรมที่แม่แบบได้รับ
• เป็นสื่อถ่ายทอดวัฒนธรรม เช่น ภาษา ขนบธรรมเนียม ประเพณี การศึกษา และพฤติกรรมทางสังคม

    2. ผลกรรมของพฤติกรรมแม่แบบ (Consequences of the Modeled Behavior) ผลกรรมที่แม่แบบได้รับมีผลอย่างมากต่อการเรียนรู้หรือการเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้สังเกต

• การได้รับการเสริมแรงของแม่แบบ (Reinforcement of the Model): เมื่อผู้สังเกตเห็นแม่แบบได้รับการเสริมแรง มีแนวโน้มสูงที่ผู้สังเกตจะเลียนแบบ ผลต่อผู้สังเกตมี 3 ด้าน คือ:
  1. เป็นสารสนเทศว่าพฤติกรรมนั้นสมควรทำตาม
  2. กระตุ้นให้ผู้สังเกตเกิดอารมณ์ที่อยากกระทำตาม
  3. เมื่อแม่แบบได้รับการเสริมแรงซ้ำๆ ผู้สังเกตจะรู้สึกถึงคุณค่าในพฤติกรรมนั้นและสามารถพยากรณ์ว่าพฤติกรรมนั้นจะเกิดกับตนเองในอนาคต
• การได้รับการลงโทษของแม่แบบ (Punishment of the Model): การที่แม่แบบได้รับการลงโทษเมื่อกระทำสิ่งใดลงไป ผู้สังเกตก็จะเรียนรู้เช่นกัน โดยมี 3 ผลลัพธ์:
  1. เป็นสารสนเทศว่าไม่ควรทำตามเพราะจะได้รับผลแบบเดียวกับแม่แบบ
  2. กระตุ้นให้ผู้สังเกตเกิดอารมณ์ไม่อยากกระทำตามที่แม่แบบได้รับโทษ
  3. พฤติกรรมนั้นก่อให้เกิดผลกรรมที่ไม่พึงประสงค์ ฐานะของแม่แบบจะลดคุณค่าลง และผู้สังเกตมีแนวโน้มที่จะไม่กระทำพฤติกรรมนั้นในอนาคต
  • ในอัลกุรอานมีการยกตัวอย่าง "บทเรียน" จากการลงโทษกลุ่มชนในอดีต เช่น ชาวนบีนูฮฺถูกน้ำท่วมใหญ่ ชาวอ๊าดถูกลมพายุ ฟิรเอาน์จมน้ำ ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นบทเรียนสำหรับผู้มีปัญญา

    3. กระบวนการทางปัญญาของผู้เรียน (Learner's Cognitive Process) แบนดูรากล่าวว่ากระบวนการทางปัญญาของการเรียนรู้เกิดขึ้นใน 4 ขั้นตอน:

• กระบวนการการตั้งใจ (Attentional Processes): ความตั้งใจหรือความใส่ใจของผู้เรียนมีบทบาทสำคัญ พฤติกรรมใหม่จะไม่เกิดขึ้นหากผู้เรียนไม่ใส่ใจที่จะรับรู้ การตั้งใจขึ้นอยู่กับประสิทธิภาพของแม่แบบ (เด่นชัด, น่าพึงพอใจ, ไม่ซับซ้อน, มีคุณค่า) และลักษณะของผู้สังเกต (การรับรู้, การตื่นตัว, ความชื่นชอบแม่แบบ, ทักษะการสังเกต, ความสามารถทางปัญญา)
• กระบวนการเก็บจำ (Retention Processes): การจดจำสิ่งที่เห็นจากแม่แบบในรูปของจินตนาการ (Visual Image) หรือสัญลักษณ์/ภาษา การจดจำจะดีขึ้นหากได้เห็นหลายครั้งหรือมีการฝึกฝน ทบทวนในใจ
• กระบวนการการกระทำ (Production Processes): เมื่อผู้เรียนได้สังเกตและจดจำแล้ว จะนำสัญลักษณ์ที่เก็บจำนั้นมากระทำจริง ซึ่งขึ้นอยู่กับการได้รับข้อมูลย้อนกลับ ความสามารถทางกาย ทักษะในพฤติกรรมย่อย และความมั่นใจในตนเอง (Self-Efficacy)
• กระบวนการจูงใจ (Motivational Processes): แบนดูราแยกความแตกต่างระหว่างการเรียนรู้กับผลงาน บางครั้งเรียนรู้แล้วแต่ไม่จำเป็นต้องแสดงออกเป็นผลงาน การจะแสดงออกหรือไม่ขึ้นอยู่กับแรงจูงใจหรือสิ่งล่อใจ

    การรับรู้ความสามารถของตนเอง (Self-Efficacy) คือ ความรู้สึกเชื่อมั่นในความสามารถของตนเองว่าจะสามารถทำในสิ่งที่ตั้งใจได้สำเร็จ ปัจจัยที่ก่อให้เกิดความรู้สึกเชื่อมั่นในตนเองมี 4 ประการ:

1. การแสดงบทบาทตามแม่แบบได้สำเร็จ: เมื่อเลียนแบบแล้วทำได้สำเร็จ จะเกิดความเชื่อมั่นทันที
2. ประสบการณ์ส่วนบุคคล: เคยทำสิ่งคล้ายกันสำเร็จ หรือเห็นคนอื่นทำได้
3. การพูดชักจูงให้เชื่อ: ได้รับกำลังใจและคำพูดที่ทำให้เชื่อในความสามารถของตนเอง
4. ภาวะทางสรีระ: เมื่อเหนื่อยล้าหรือเครียด ความรู้สึกในความสามารถของตนเองจะเป็นลบ

    ครูในฐานะแม่แบบแก่นักเรียน ครูต้องเป็นแบบอย่างที่ดีแก่นักเรียนในทุกด้าน โดยเฉพาะด้านคุณธรรม จริยธรรม และการปฏิบัติตามศาสนา อัลลอฮฺได้ตรัสว่าในเราะซูล (ศาสนทูต) มีแบบฉบับอันดีงาม สำหรับครูที่ไม่ปฏิบัติตามที่สอนถือเป็นความผิดร้ายแรงในอิสลาม

    แนวทางสำหรับครูในการเป็นแม่แบบทางวิชาการ:

• เสนอตัวอย่างมากๆ ที่หลากหลายและสอดคล้องกับกฎหรือหลักการ
• พูดไปพร้อมกับการกระทำหรือการแก้ปัญหา
• นำเสนอหลักการหรือกฎปฏิบัติในรูปของภาษาด้วย
• แสดงความกระตือรือร้นและสนใจในวิชาที่สอน
• อ่านหนังสือประกอบเนื้อหาให้นักเรียนเห็น
• หมั่นเข้าห้องสมุดและมีผลงานทางวิชาการ
• แสดงความเป็นคนช่างคิดและแก้ปัญหาอย่างมีระบบ

    มีบทเรียนจากท่านนบีมุฮัมมัด (صلى الله عليه وسلم) ที่แสดงให้เห็นว่าบางครั้งการที่ท่านนบีแสดงการกระทำให้ดู (เชือดสัตว์ โกนผม ออกจากพิธีฮัจญ์) ก็ทำให้บรรดาเศาะหาบะฮฺที่ตอนแรกไม่ปฏิบัติตามคำสั่งของท่าน ยอมทำตาม